Selen ALTINAY

Bir ürün bedavaysa, ürün sizsiniz.

Dijital çağda kullandığımız pek çok platform bize ücretsiz gibi sunulsa da, aslında bu sistemlerin temelinde bizim dikkatimizi, zamanımızı ve verilerimizi merkeze alan bir yapı vardır. Tam da bu noktada karşımıza FoMO kavramı çıkar.

Günümüzde öğrencilerimle ve kendi çevremle konuşurken sıkça aynı cümlelerle karşılaşıyorum:

“Herkes bir şeyler yapıyor.”, “Ben geri kalıyormuşum gibi hissediyorum.”, “Cep telefonumu kontrol etmeden duramıyorum.”, “Sosyal medyada başkalarının tatilini, başarısını veya mutluluğunu görünce kendimi kötü, yetersiz hissediyorum.”

Bu cümlelerin ortak bir duyguda buluştuğunu görüyorum: FoMO, yani Fear of Missing Out -gelişmeleri kaçırma korkusu. 

FoMO’nun kökeni aslında insanlık tarihi kadar eski, ama günümüzde Instagram, TikTok, X, Facebook ve diğer platformlar onu çok daha güçlü ve yaygın hale getirdi. Şu anda insanlar, gördükleri ve duyduklarının gerçek olup olmadığı önemli olmaksızın başkalarının hayatlarından her an ve yoğun şekilde haberdar olabiliyorlar.

FoMO sadece “acaba ne yapıyorlar?” merakı değil. Bunu izleyen, yoğun bir eksiklik hissi, yetersizlik ve çaresizlik hissidir.

Peki neden böyle hissediyoruz?

Çünkü insan doğası gereği ait olmak, bağ kurmak ve gelişmelerden geri kalmamak ister. Sosyal medya ise bu çok insani ihtiyaçları sürekli canlı tutar. Algoritmalar, başkalarının en mutlu, en başarılı, en eğlenceli anlarını önümüze getirirken, kendi hayatımızı bu seçilmiş görüntülerle kıyaslamamıza neden olur. Bu kıyaslama süreci zamanla yetersizlik hissi, onay arayışı ve karar vermekte zorlanma gibi duygular doğurabilir. Dışlanma korkusu, popüler kültüre yetişme baskısı ve düşük öz-farkındalık da FoMO’yu besleyen unsurlar arasında yer alır.

FoMO’nun etkileri yalnızca zihinsel değildir; günlük yaşamı da doğrudan etkiler. Uyku problemleri, odaklanma güçlüğü, özgüven azalması, sosyal anksiyete ve uzun vadede depresyon riskinde artış FoMO ile ilişkilendirilen başlıca sonuçlardır. Kişi sürekli başkalarının hayatına bakarken, kendi yaşamını eksik ve değersiz hissetmeye başlayabilir.

Akran onayının çok önemli olduğu gençler için FoMO, sosyal statü ve aidiyet ile ilgilidir. Arkadaşları bir etkinliğe gidiyorsa ve o gitmiyorsa, bu onun sosyal çevredeki yerine dair endişeler ortaya çıkarabilir. Bir fotoğrafı yeterince beğeni almamışsa, bu kişisel başarısızlık olarak algılanabilir.

Yetişkinler için ise FoMO biraz daha karmaşıktır. Kariyer fırsatlarını kaçırma, profesyonel ağın yetersiz olması veya yaşam tarzı seçimlerinde geri kalma kaygısı kendisini “Diğerleri ilerledi ben geride mi kaldım?” sorusuyla gösterir.

Sonuçta her iki grup da sosyal medya algoritmaları tarafından “daha fazla görüntüleme” için yarıştırılır. Platform tasarımcıları da insanların daha çok vakit harcamasını sağlamak için sanal ödüller kullanır. Bildirimler, kırmızı noktalar, “Bu gönderiye bakmadın” mesajları…

Hepsi FOMO’yu tetiklemek için tasarlanmıştır.

Tam da bu noktada önemli bir farkındalık başlar: Kaçırma korkusunun karşısında bir seçenek daha vardır.

JoMO — yani Joy of Missing Out.

JoMO, her gelişmeyi takip etmek zorunda olmadığımızı kabul etmektir. Her davete katılmamak, her haberi bilmemek, her tartışmaya dahil olmamak… Ve bununla huzurlu olabilmek.

JoMO, bilinçli bir seçimi temsil eder. “Başkaları ne yaparsa yapsın, benim seçtiklerim yeterli ve değerlidir” diyebilmektir.

FoMO bizi dışarıya, başkalarının hayatına ve algoritmaların akışına bağlarken; JoMO bizi içeriye, kendi değerlerimize ve gerçek ihtiyaçlarımıza yönlendirir.

FoMO ile başa çıkmanın yolu dijital dünyayı tamamen reddetmek değil; onunla bilinçli bir ilişki kurmaktır. Gerçekçi karşılaştırmalar yapmak, sosyal medyaya bilinçli molalar vermek, anda kalmayı öğrenmek ve kendi hedeflerine odaklanmak bu sürecin önemli adımlarıdır. Minnettarlık duygusunu geliştirmek, yüz yüze ve derin ilişkiler kurmak, zaman zaman yalnız kalabilmeyi öğrenmek de ruh sağlığını koruyucu etkiye sahiptir.

Unutmamak gerekir ki gerçekten değerli olan anlar, çoğu zaman paylaşılanlar değil; yaşananlardır. Hayatın en önemli anları ekrana değil, kalbe kaydedilir.

Sonuç olarak FoMO ile JoMO arasındaki seçim, aslında bağımlılık ile özerklik arasındaki bir seçimdir.
Asıl soru şudur:
Kendi belirlediğimiz bir hayatı mı yaşamak istiyoruz, yoksa algoritmaların bize sunduğu bir hayatı mı?

Cevabı sizlere bırakıyorum…